Huis Doorn


Huis Doorn dankt zijn bekendheid vooral aan Wilhelm II van Hohenzollern, laatste keizer van Duitsland, die hier de laatste twintig jaar van zijn leven in ballingschap doorbracht. Het huis heeft echter een geschiedenis die al ver voor de aankomst van de keizer in Doorn aanvang heeft. Op deze plaats willen wij u graag een inzicht geven in deze lange en rijke geschiedenis.
De gevonden neolithische urn, nu in de collectie van het PUG	Van jagers-verzamelaars tot ‘Villa Thorhem’ Het gebied waar het huidige Huis Doorn zich bevindt, lijkt al vanaf de prehistorie, de tijd van de jager-verzamelaar, bewoont te zijn geweest. Bij de aanleg van het Rosarium in het park van Huis Doorn tussen 1927-1928 worden door Wilhelm II en zijn tuinlieden sporen uit het verleden aangetroffen. De eerste vondst in maart 1928 betreft een beschadigde urn die 4000 jaar oud blijkt te zijn. Tijdens de laatste ijstijd, ongeveer 120.000 jaar geleden, reikte het landijs uit Scandinavië tot diep in Nederland. In deze tijd ontstond de Utrechtse Heuvelrug doordat het ijs land opduwde. De ontstane flanken vormden in latere tijden een geschikte woonomgeving. Op de hoger gelegen flanken was men veilig voor overstromingen, maar tegelijk was er ook voldoende watertoevoer mogelijk vanuit de lager gelegen gebieden.
Gevonden scherven uit de collectie van het PUG.	Over de bewoning vanaf de prehistorie tot aan de 9e eeuw na Christus is vrijwel niets bekend. De Romeinen zijn waarschijnlijk niet in Doorn geweest, omdat zij de Rijn als grens aanhielden. Toen de Romeinen uit Nederland wegtrokken, vervielen veel handelsroutes en het is waarschijnlijk dat er sprake was van een grote bevolkingsafname in die tijd. In de Karolingische tijd, van 750 tot 900 na Christus, neemt de bevolking weer toe. Uit deze tijd stamt de eerste vermelding van ‘Villa Thorhem’, een akkerbouwcomplex in het bezit van het Domkapittel in Utrecht, dat zich bevond op de plek waar het huidige Huis Doorn staat. De door Wilhelm gedane, archeologische vondsten bevinden zich in de collectie van het Provinciaal Utrechts Genootschap (PUG), ondergebracht en te zien in het Centraal Museum te Utrecht.
Afbraak uit wraak Het huidige Huis Doorn is geplaatst op funderingen van het kasteel dat in 1356 werd gebouwd. Er stond echter al eerder een stenen bouwwerk op deze plek. In 1322 werd deze verre voorloper van het Huis Doorn verwoest in opdracht van Graaf Willem III van Holland, wegens een conflict met betrekking tot de verkiezing van de nieuwe bisschop.
Graaf Willem III van Holland	In de negende eeuw wordt ‘Villa Thorhem’ voor het eerst vermeld op een lijst met goederen van de Martinuskerk, de huidige Domkerk, in Utrecht. Met ‘villa’ wordt hier een akkerbouwcomplex bedoeld. Het kasteel werd gebouwd ter bescherming van de goederen van het Domkapittel, de vergadering van alle geestelijken van de Domkerk, en het landgoed werd beheerd door een hofmeier. Na de bisschop was de domproost de belangrijkste man in het bisdom. In de dertiende eeuw ging de domproost zelf op het kasteel wonen, wat de aanleiding vormde voor het vervangen van het aanvankelijk in hout opgetrokken kasteel door een stenen bouwwerk. In 1313 wordt Floris van Jutphaas benoemd tot domproost. Als Jan van Diest in 1322 wordt aangesteld als nieuwe bisschop van het Domkapittel, heeft Floris van Jutphaas geen positieve houding tegenover deze ontwikkeling. Graaf Willem III van Holland, vriend en beschermer van Jan van Diest, geeft als antwoord hierop bevel om het huis van de domproost plat te branden. In 1356 wordt het kasteel door Van Jutphaas’ opvolger Hendrik van Mierlaar herbouwd en ontstaat de kern van het huidige Huis Doorn.
Een waardige buitenplaats: Huis Doorn als Ridderhofstad In 1536 wordt Huis Doorn door de Staten van Utrecht erkend als Ridderhofstad. Om hiertoe te worden uitgeroepen moest er sprake zijn van een versterkte hofstede, voorzien van een gracht, een ophaalbrug, een poort en een toren, waar een edelman woonde die een riddermatige levenswijze voerde. In deze tijd werd het landgoed bewoond door de domproost, een geestelijke, van de Domkerk in Utrecht. De domproosten waren door de jaren heen steeds meer het leven van een edelman gaan leiden, waardoor Huis Doorn ook aan deze laatste voorwaarde voldeed. De Ridderhofstad moest bescherming bieden aan de plattelandsbevolking. In ruil hiervoor kreeg de eigenaar vrijstelling van belasting en mocht hij zitting hebben in de Staten van Utrecht.
Ridderhofsteden van Utrecht, 1674. Huis Doorn te zien op de vierde rij, tweede paar van rechts.	De belangrijkste elementen aan het huidige Huis Doorn die deze geschiedenis van het huis laten zien zijn de slotgracht en de nog bestaande hoektoren aan de zuidwestkant van het huis. Oorspronkelijk had het kasteel op drie hoeken ronde torens. Op de vierde hoek bevond zich een rechthoekige woontoren. In 1796 werd het kasteel onderworpen aan een grote verbouwing waarbij het zijn huidige classicistische uitstraling kreeg. Tijdens deze verbouwing werd de zuidwestelijke toren met opzet behouden om zo de status van het landgoed zichtbaar te houden. Het was nog steeds een ridderhofstad in die tijd en de eigenaresse Wendela ten Hove ging dan ook de titel ‘Vrouwe van Doorn’ voeren.
IJsoogst. Originele afbeelding: http://www.palazzo-medici.it/eng/sez_museo/arazzi.htm	Bijzonder koud: De ijskelder “Niet alleen dat bewaarplaatsen van ijs dienen tot voordeel en veraangenaming van het leven, daar ze ons in staat stellen vele dranken en voedingsmiddelen gedurende het meer warme jaargetijde, te kunnen bewaren of verduurzamen, maar zij kunnen tevens dienstbaar gemaakt worden tot het bewaren onzer gezondheid.” (Duursma, 1880) In de tijd dat elektriciteit en koelkasten nog niet bestonden, moesten er andere koelmethoden bedacht en ontwikkeld worden. Vanaf de zeventiende eeuw deed de ijskelder in Nederland zijn intrede. IJskelders waren zeer luxueuze bezittingen. Op het landgoed moest schoon water aanwezig zijn. Natuurijs en sneeuw konden in de winter ‘geoogst’ worden. Met bijlen, houten kloppers en ijszagen werd het ijs klein gehakt om vervolgens met kruiwagens en paard en wagen getransporteerd te worden. In de ijskelder werd dit ijs tot de zomer bewaard.
De IJskelder in Doorn	Ook Huis Doorn bezat een ijskelder, gesitueerd aan het eind van de IJskelderlaan, in het bos aan de overkant van de Dorpsstraat. In de grond werd een kelder van steen met een koepeldak gebouwd, ter isolatie afgedekt met een heuvel van zand. Op de heuvel plantte men beuken om de zon geen kans te geven. Het bouwjaar van de kelder is onbekend, maar er wordt aangenomen dat hij in de zeventiende eeuw is gebouwd met kloostermoppen uit de veertiende eeuw die afkomstig waren uit afgebroken torens van het voormalige huis. Dit maakt deze Doornse kelder waarschijnlijk de oudste ijskelder in Nederland. In 1991 werd de ijskelder grondig gerestaureerd. Het is mogelijk om de ijskelder te bezoeken tijdens de Doornse Kastelentocht op de derde zondag van augustus en op Open Monumentendag in het tweede weekend van september. In de winter doet hij dienst als huisvesting voor vleermuizen.
Mogen wij aan u voorstellen? Huis Doorn is lange tijd in het bezit geweest van het Domkapittel te Utrecht. In 1635 wordt het bezit in Doorn door Jonkheer Reynier van Goltstein van het Domkapittel gekocht. Hierna volgt een lange lijn van bewoners die het landgoed via een erfenis of door aankoop in handen krijgen. Graag willen wij u kennis laten maken met een aantal van de meest toonaangevende bewoners van Huis Doorn.
Wendela ten Hove	Wendela ten Hove bewoont Huis Doorn van 1792 tot haar dood in 1814. In 1796 laat zij het kasteel geheel verbouwen, waarbij het zijn huidige classicistische uitstraling krijgt.
Jonkheer Andries Willem Cornelis Munter	Jonkheer Andries Willem Cornelis Munter erft het huis in 1814 van zijn moeder Wendela ten Hove. Hij brengt het landgoed tot zijn ultieme grootte wanneer hij het nabij gelegen landgoed Schoonoord aankoopt. Het landgoed beslaat dan 233 hectare.
Graaf Samuel Johan van Limburg Stirum	Graaf Samuel Johan van Limburg Stirum, schoonzoon van Willem Munter, krijgt Huis Doorn in 1874 in zijn bezit. Hetzelfde jaar biedt hij het landgoed te koop aan, verdeeld in maar liefst 43 kavels.
Cornelia Henriëtta Labouchère - van Lennep	Cornelia Henriëtta Labouchère – van Lennep koopt in 1874 enkel kavel nummer 1 aan. Deze kavel omvat het huis, het park en de bijgebouwen. Dit ongeveer 40 hectare tellende stuk grond omvat het huidige landgoed.
Wilhelm II van Hohenzollern	De laatste en meest bekende bewoner van Huis Doorn is Wilhelm II van Hohenzollern, laatste keizer van Duitsland. Hij kocht het landgoed in 1919 aan en bracht hier de laatste twintig jaar van zijn leven in ballingschap door. Zijn aanwezigheid kan nog steeds gevoeld worden.
Kaart uit 1792	Van landbouwgrond tot park Waar we tegenwoordig spreken van het park van Huis Doorn, was er tot in de achttiende eeuw sprake van landbouwgrond. Het land was tot 1635 eigendom van de Maartenskerk, de Domkerk, in Utrecht. Een eerste parkaanleg ontstond rond 1720, toen de toenmalige eigenaar Hendrik van Diest een eenvoudig park in formele, strakke stijl liet aanleggen. Op de kaart uit 1792 is te zien dat de ingang van het huis naar het noorden gericht was met de huidige Gezichtslaan als oprijlaan.
Kadasterkaart uit 1832	In 1796 wordt het huis verbouwd tot classicistisch landhuis door eigenaresse Wendela ten Hove, waarbij de ingang aan de oostkant komt te liggen. Ook de parkaanleg verandert vanaf deze grondige verbouwing geleidelijk aan. Op de kadastrale minuutkaart uit 1832 is te zien hoe het park een nieuwe aanleg in landschapsstijl heeft gekregen.
Landgoed Huis Doorn in 1874 en vandaag de dag. De roodomlijnde gebieden behoorden tot het landgoed, zo ook de kavels in Langbroek. Het zwartomlijnde gebied geeft het huidige landgoed weer.	Wist u dat het landgoed veel groter is geweest? Jonkheer Andries Cornelis Willem Munter krijgt Huis Doorn in 1814 via de erfenis van zijn moeder in zijn bezit. Hij breidt het landgoed uit door onder andere de aankoop van het nabijgelegen landgoed Schoonoord. Op donderdag 17 september 1874 wordt het 233 hectare tellende landgoed Huis Doorn, opgedeeld in 43 verschillende kavels, verkocht door Samuel Johan graaf van Limburg Stirum, schoonzoon van Jonkheer Munter. Het landgoed Schoonoord valt buiten het te verkopen gebied, omdat de graaf dit reeds in 1840 van zijn schoonvader had gekocht. De weduwe Cornelia Henriëtta Labouchère-van Lennep koopt enkel de eerste kavel, bestaande uit het huis, park en bijgebouwen, dat ongeveer 40 hectare telt. Om een indruk te geven van de omvang van het landgoed in 1874, hebben wij de kaart van de kavelverdeling, afkomstig uit de ‘Catalogus der zeer aanzienlijke verkooping van de ridder hofstad „Doorn” ’, over een hedendaagse landschapskaart heen gelegd.
Op 23 april 2012 opent op Huis Doorn de tentoonstelling Keizerlijk Groen waarmee de rijke historie van de buitenplaats zal worden verbeeld en verlevendigd. Voor meer informatie: http://huisdoorn.nl/nld/agenda/. Tevens zal vanaf april de nieuwe Parkgids te koop zijn in de winkel van Huis Doorn.